Ali Üstünses'in aile soyadı Kanat'tır. „Üstünses“ soyadının hikayesini de Hasî Nêsir anlattı: „Zamanında Nurşani ile karşılaşıyorlar. İnsanlar 'türkü atıştırırın' diyor. Olî Milî, 'Nurşani benim büyüğüm. Saygım var' diyor. Nurşani, 'Birşey olmaz. Yapalım' diyor. Akşam başlayan atışma sabaha karşı saat 04:00'e kadar sürüyor. Nurşani, pes ediyor ve 'Ali sen kazandın. Üstün bir sesin var. Bundan böyle senin adın Ali Üstünses' diyor. O günden sonra Olî Milî Ali Üstünses olarak da tanındı.“

 

Hisenî Memûd

Telefonla köyde yaşayan Hisenî Memûd'a ulaştık. Hisên amca, 85 yaşında olduğunu söyledi. Dişleri olmadığı ve nefesi azaldığı için uzun destanları eskisi gibi söylemediğinden yakındı. Hisên amca, „Geçmişte sesimizi kaydetmedik. Bunu hiç düşünmedik. Bu bir hataydı. Zamanın birinde bir öğretmen bazı şarkıları kaydetti ama ne oldu bilmiyorum. Belki bir düğünde kameraya çekilmiştir, belki Almanya'dan gelen bir insanımız bir şarkımı teybe almıştır. Ama derli toplu bir çalışma olmadı“ dedi.

Hemen yazmak isterim... Cehalet denilen olay bu olsa gerek. Bu cehalet Hisen amcanın değil bizimdir. Ben de bu cahilliği yapanlardan biriyim. Dedem Hera Karr da dengbêjdi ve uzun destanları söylerdi. Ama o zaman Kürdçe destanları küçümsüyorduk. Dedem 15 yıl önce yaşamını yitirdi. Ve ben bugün dedemin o sesini arıyorum... Artık bizler bu cehalete son vermeliyiz. Değerlerimizi belgelemeliyiz, kayıt altına almalı ve arşivlemeliyiz... Çünkü; Hisen amcanın bildiği Pazarcık-Elbistan-Kürecik yöresine ait destanları artık çok az insan biliyor. Devletin Türkleştirme, Türklüğün değerlerini yücelterek insanı özünde koparma çabalarına da engel olmalıyız. Böyle yaparak bizi Türklere de karşıt hale getiriyor. Ne kendimizi küçültelim, ne de başka bir kültüre karşı olalım. Bu çirkin oyuna gelmemeliyiz. Düşünün, insan kendinden kaçar mı? Devlet bunu niye yapıyor? Vicdansız devlet, bütün kültürleri yok saydı.

*

 

Milone Soqî'den olan Hasanî Ole ile de sohbet ediyoruz. Milone Soqî'nin yaşamını yitiren dengbêjleri üzerine şu bilgileri aktarıyor: „Oce Gûle ve Mandî Gûle dengbêjdi. Onların şarkılarını Hisenî Memûd yaşattı. Mistke Mille de dengbêjdi ve babamın amcasıydı. Ona yetiştim. Çok güzel bir kalbi vardı. Orağı eline alır, bitene kadar durmazdı. Yüksek bir yere oturur cemaate söylerdi. Çıt çıkmazdı. Oğlu Millo'yu 1952'de öldürüyorlar. Millo okumuştu. Yörenin Oxford'u Musolar okuluydu. Orada okumuştu. O zamanlar okuyanlar çok kıymetliydi.“ Hasanî Ole, bu dengbêjlerimizin seslerinin kayıt altına alınmadığını söylüyor.

*

Köyde zengin bir bağcılık kültürü olduğunu söylemiştik. Köyde pekmez yapmak için üç ayrı yer vardır. Bunlar Mosarê Molê Îsmoîlî Yûnis, Mosarê Molê Ozî Mamke ve Mosarê Toqe'dir. Aynı köyden olan Mehmet Geçici, köyde her evin bağı olduğunu söyledikten sonra şu bilgiyi aktardı: „Pekmez, kırma, telama, rawanda, pûşirik ve hawirîşk yapardık. Tirî Sêre, Tirî Mûjon, Tirî Azozî, Hûnusî, Qawarcix, Pêxamber, Tirî Gûlik, Tirî Gûlgul ve Tirî Sûnî yetişirdi.“

*

Mistî Mikêl ve Ormanı

Milone Soqî'nin en ilginç portrelerinden biri hiç kuşkusuz Mistî Mikêl'dir. İki ormanı olan Mistî Mikêl, ikisini de gözü gibi korumuştur. Orman için çevresinde kavga etmediği insan adeta kalmamıştır. Oğlu Damirçî, ormanın adının Qanaxge olduğunu ve 2 bin dönüm yer tuttuğunu söylüyor. Damirçî, ormandaki ağaçları ise şöyle sıralıyor:

Dorê Kivzon (Fıstık ağacının aşılanmamış hali. Kahve yapımında kullanılıyor), Dorê Momixon (yabani erik), Oltamozî (Olgunsa yeniliyor, ekşiyse turşuya konuluyor), Goz (Ceviz), Qawax (kavak), Şakok (yabani armut), Seva Sirik (çekirdeksiz elma),

Çinor (Asırlık çınar ağaçları), Goz (Ceviz), Tû (dut), Kayısı, Hêcîr (incir), Çorrik, Mozî, Evirs, Kalame Tizbike, Givîc, Çolî, Dirî, Toyî ve Şeftali.

Qanaxge'de yaşayan hayvanlar ise şunlar: Rivî (tilki), kergu (tavşan), gur (kurt), samorik (sincap), kijik (karga), sayısız türden gêra (böcek), kaw, kawçîrîk, qalam (güvercine benzeyen bir kuş türü), cûcike, xadê, baq (kurbağa), mor, kumkûmik, baxtabaran, nimnimik, meşe, hingivmoz, mozê karon, kûtkût, papûk ve kartal.

Qanaxge çok büyük olduğu için birçok mevki ismi de var. Bunlardan bazıları şunlar:

Kortkê Momoxe, Kavrî Marxik, Orî Waqês, Koynê Çinore, Sirtê Gome, Poş Qonoxge ve Kortkê Çolîk.

 

Köyün Simge İsimleri

Mehmet Geçici ile köyün simge isimleri üzerine konuşuyoruz. Bu soruya ağız dolusu gülümseyerek yanıt veriyor. Milone Soqî'nin köyünün olmazsa olmazları yani köyü neşelendiren, güldüren şakacılarını hatırlıyor: „Hisenî Gincor, Nosirî Memûd ve Hasanî Lol köyün şakacılarıdır.“

Geçici, devamla „Xacê Dorûx'ın pastıkları, Ocî Bayrak'ın cevizleri ve Êmê Mandike'nin de yağı meşhurdu“ diyor. Hisî Bayrak'ın da çobanların başı olduğunu söyleyen Geçici, köydeki ünlü avcıları da şöyle sıralıyor: „Haci Onbaşı, Mistî Papûr, Hise Molê Walî.“

Milone Soqî'nin rêberliğini (rehber-pirlerin klavuzları) uzun yıllar Olle Mikêl yaptı. Mehmet Geçici, dedelerin her kış bir ay köyde kalıp Alevilik hizmetini gördüğünü, onların hizmetini Olle Mikêl'in yaptığını söylüyor ve ekliyor: „Lakabı Derviş'ti. Cemleri organize ederdi. Çok güzel semah dönerdi. 2000 yılında yaşamını yitirdi. Arapça da yazıp okuyabiliyordu. Latinceyi okuyamıyordu. 1983'ten sonra dedeler gelmedi. Darbeden sonra yani. Devletin yasakları vardı. Saydik Dada Simikon sülalesinin, Abuzer Dada Millikon sülalesinin piriydi. Haftanın 3-4 günü cem olurdu. Dedeler hem Olle Mikêl gilde, hem de Olî Walî ve Molê Mande gilde de kalırlardı.“

Aleviliğin yaşadığı yasaklara ilişkin Geçici şu bilgiyi veriyor: „Dedeler, Alevilik üzerine konuşurdu. Küsleri barıştırırdı. Haksızlık yapanlara ceza verirlerdi. Semah gizli yapılırdı. Molê Saydike'nin eski evinde cem, semah yaparlarmış. Xasko varmış. Pacadan gözlem yaparmış. Asker gelirse haber versin diye. Saydik gil değirmen taşı yaparlardı. Mûre ve balyozla yaparlardı. Bir heykeli yontar gibi. Çok emek isteyen bir iştir.“

Geçici, sözü taş işlemeciliğine getirince ekleyelim... Milone Soqî'de hem değirmenler, hem de evler için zengin bir taş ocağı vardır. Taş ustası Mistî Memûd'u Almanya'nın Düren kentinde gördüm. Gençliğinde güreş şampiyonu olmuş, 120 kiloluk gövdesiyle yiğit bir delikanlı olan Opî Mist, oldukça zayıflamıştı. Benim üzüldüğümü görünce şöyle dedi: „Hayatım boyunca çalıştım. Yıllarca taş kırdım. O taşın tozu nereye gitti? Yine tünellerde çalıştım. Her yıl patoz çektim. Hepsinin tozu ciğerlerimi yuttu. Zayıflığım ondandır.“ Opî Mist, henüz 70'ine bile gelmemiş ama çok zayıf bir fiziği var. Opî Mist'ı görünce 8-10 çocuğuna bakan, onları yalnız bırakmayan, bugüne kadar getiren tüm baba ve annelerimizi düşündüm. Onlara karşı daha anlayışlı olmalıyız. Belki bize büyük zenginlikler bahşetmediler ama ellerinden geleni yaptılar.

 

Milone Soqî'nin Siyasi Haritası

Her Pazarcık köyünde olduğu gibi Milone Soqî köyünde de devrimci tutsaklar ve şehidler var. PKK saflarında şehid düşen Doğan Şengül bu köydendir.

1980'de de dört kişi DHB (Devrimci Halkın Birliği) davasından 3 yıl hapis yatmıştır. Bu isimler şunlar: Ali Geçici, İbrahim Karışık, Salman Karışık ve Yusuf Kızıldere.

1980 darbesi döneminde cunta askerleri Milone Soqî'de yaşlılara çeşitli işkenceler yaptı. Hatta onları dikenlerin üstünde süründürdüler. Cunta ve sömürgecilik genç yaşlı ayrımı yapmıyor. Bunu Pazarcık'ın her köyü bilir. Bu nedenle „Devletimizi niye sevmiyorsunuz“ diye soran kızgın Türkler anlayarak soru sormalı...

Bu arada 1943'te yürürlüğe giren Varlık Vergisi Milone Soqî'ye de uygulanıyor. Hasanî Ole, vergi niyetine köyün naxir (inek sürüsü)'ının götürüldüğünü vurguluyor.

Aslında devletlerin Kürd-Alevi köylerine baskıları geçmişten bu yana her zaman vardı. Bunu Milone Soqî'deki kalik denilen mevzi yerlerinden de anlıyoruz. Kalke Mamî Salmen, Kalke Molê Bilî Miste ve Banê Sindîklon bu konuda oldukça öğreticidir. Özellikle de buralarda olan sığınaklar dikkat çekicidir.

Aşiretin Öğretmenleri Molê Hoca

Nurî Dersimi, hatıratında kendi ailesinin milla olduğunu ve aşiretler içinde öğretmenlik yaptığını yazar. Pazarcık'ta da bu rolü çok uzun bir dönem Milone Soqî köyünde oturan Molê Xoca yaptı. Aile, her zaman ağalara ve aşiret ileri gelenlerinin çocuklarına eğitim verdi. Bu nedenle Sînamîllî aşiretinin bilgin kişileri geçmişte bu aileden de çıkıyordu.

 

Milone Soqî Mevki İsimleri

Aktaran: Hemî Molê Olî Bayram

 

1. Bîrê Totike: Suyu içiliyordu. Davarlara da orada su veriliyordu.

2. Bîrê Jêri (Molê Bayram)

3. Bîrê Molê Saydar

4. Bîrê Molê Salmên

5. Bîrê Molê Mistî Hûsî Hase

6. Birê Molê Ocî Gûle

7. Bîrê Molê Olî Yûnis

8. Bîrê Hayde

9. Bîrê Îmî Bake: İçme suyu oradan alınırdı.

10. Koynê Bî

11. Koynê Çerkaz

12. Koynê Hûrkon

13. Koynê Molê Ole

14. Koynê Kalke

15. Koynê Gawir: Toprağı keriç gibidir.

16. Koynê Molê Bilî Muxtar

17. Koynê Qirêc

18. Koynê Kolazare

19. Koynê Molê Îrbomî Xoca

20. Koynê Molê Hisenî Mêmûd

21. Koynê Rixoke

22. Koynê Molê Têce

23. Koynê Mamî Bake

24. Koynê Hisenî Tevşî: Bu adamın ilginç sözleri varmış. Mesela dermiş ki „Dünyada cenk olacak/İngiliz şah olacak“.

25. Koynê Îwîs

26. Gollê Molê Olî Salmên

27. Gollê Molê Olî Têce

28. Gollê Molê Îrbomî Dorix

29. Gollê Molê Momûdî Mêmûd

30. Gollê Molê Hemî Salmên

31. Gollê Molê Hisenî Êlî

32. Gollê Molê Hisî Mistke

33. Gollê Molê Şêxî Mistî Ale

34. Gollê Molê Saydî Bille

35. Gollê Haspon: Sinek kapmasın diye yazın atları koyarlardı.

36. Kavrî Dorix

37. Kavrî Raş

38. Kavrî Hûrçe

39. Kavrî Mamî Bake

40. Kavrî Tûj

41. Kavrî Bûke: Bir geline kızmışlar. O da kendini asmış.

42. Kavrî Dizon

43. Kavrî Ûsiv

44. Kavrî Top

45. Nol ê Boxon

46. Nolê Kûr

47. Nolê Qirêc

48. Nolê Gawir

49. Nolê Qûylon

50. Nolê Çolke

51. Nolê Xace

52. Nolê Ciwe

53. Ziyorat ê Qûncke

54. Ziyorat

55. Kortê Çole

56. Kortê Çerkaz

57. Kortê Alkê Mande: Oyle Mande ağaymış. Yabancılar Alkê Mande'yi taciz ediyorlar. Henüz 25 yaşındaymış. Alkê Mande orada intihar ediyor.

58. Kortê Xirêwa

59. Kortê Gozik

60. Kortê Dore

61. Kortê Xirêwa

62. Kortê Tûtke

63. Mosarê Molê Îsmoîlî Yûnis

64. Mosarê Molê Ozî Mamke

65. Mosarê Toqe: Köyün sağında, arka tarafa düşüyor. Pekmez havuzları ve ocaklarının olduğu yer.

66. Ormonî Mistî Mikêl

67. Ormikî Xacê Gincor

68. Banê Çomon

69. Banê Sînige

70. Bîkê Molê Kosa

71. Bîkê Oce: „Bîk“ söğüt demektir. Domuzlar eskiden orada çoktu.

72. Birakon

73. Dilovî Molê Mamî Salmên

74. Doşlixe: Değirmen taşlarını orada çıkarıyorlar. Ayrıca orada bağlar vardır.

75. Dorê Aşe: Aşa Aşê Hûrke, hasta oluyor. Bakan olmamış. O da üzüntü ve sıkıntıdan kendini asmış.

76. Holkê Îwa Kore

77. Hugî Momike

78. Kalke

79. Kavişt

80. Orgê Riwî

81. Qaraqoce

82. Qûlamişke

83. Qûzon

84. Pirê Miste

85. Rekê Goçon

86. Sarî Tope

87. Sarî Çomon

88. Simox

89. Sirtî Çarkêz

90. Warî Waqe

91. Worî Bake

92. Kalke Mamî Salmen

93. Kalke Molê Bilî Miste

94. Banê Sindîklon.

 

Not: Bazı ağaç isimlerinin Türkçe'sini bilmediğimden yazamadım. Gerçi sorun değil. Her şeyin Türkçe'sini bilmeye gerek yok. Sonuçta biz Kürd'üz ve hangi ağacı kastettiğimizi biliyoruz.

 

Firaz Baran

This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

   
© OVAMADOKUNMA